Wat Donald Trump recent deed en zei in relatie tot Venezuela is … een reden tot een volgende post. Hoewel ik veel schrijf met een ondertoon van lokaliteit, is democratie en samenleven iets wat juíst over alle schalen gaat. Deze actie is fundamenteel problematisch vanuit democratisch perspectief. In de context van deze reeks kan, én wilde, ik niet anders dan nu ook stelling nemen.
Democratisch handelen is schaalgevoelig
Democratisch handelen is schaalgevoelig. Grotere schalen dragen de verantwoordelijkheid om de voorwaarden te borgen waaronder lagere schalen democratisch kunnen blijven functioneren. Tegelijkertijd zijn kleine schalen de voedingsbodem voor een slagkrachtig collectief.
Democratisch handelen kent een grens die schaalonafhankelijk is: mensen moeten altijd een veilig alternatief behouden. Waar loyaliteit wordt afgedwongen houdt democratische legitimiteit op. We moeten tolerant zijn, en pluriformiteit omarmen, maar: tolerantie is alleen democratisch zolang zij bewaakt wat haar mogelijk maakt.
Tolereren zonder te begrenzing leidt tot normverschuiving. En normverschuiving op grote schaal ondermijnt de geloofwaardigheid van dat wat het geheel bindt. Dus niet extern: juist intern, onderling.
Drie vragen (op elke schaal)
Dat brengt mij bij kernvragen die op elke schaal opnieuw gesteld moet worden:
- Wanneer probeer je een ander te overtuigen tot jouw waarden?
- Wanneer tolereer je verschil, juist om pluralisme mogelijk te maken?
- Wanneer begrens je, om de eigen democratie te beschermen?
Niet iedereen deelt jouw waarden, en dat hoeft ook niet. Democratisch handelen vraagt dan geen normexport, maar het borgen van alternatieven. Niet kiezen voor anderen, maar ervoor zorgen dat mensen kunnen kiezen. Vluchten faciliteren, vertrek mogelijk maken, veiligheid bieden zonder instemming af te dwingen.
Grotere verbanden
In dat licht krijgen samenwerkingsverbanden als de Europese Unie en de NAVO hun betekenis. De Europese Unie borgt rechtsstatelijkheid en pluraliteit binnen een gemeenschap die verschil toelaat. De NAVO beschermt veiligheid als voorwaarde voor keuzevrijheid, ook voor wie wil vertrekken. Hun legitimiteit ligt niet in normoplegging, maar in het bewaken van de ruimte waarbinnen mensen niet worden vastgezet.
Waar de reactie van grote collectieven op Trumps handelen dus een groot gevaar voor is, is de tolerantie voor normverschuiving. Wanneer grenzen worden verlegd zonder collectieve begrenzing verdwijnt de democratische bodem onder elke vorm van samenwerking. En dat raakt ons allemaal, juist omdat samenlevingen dat vangnet nodig hebben: die veilige uitweg & die grotere verbanden die dat beschermen.
Wat ik verschrikkelijk vind aan de recente ontwikkelingen rond Venezuela is dan ook niet alleen het handelen zelf, maar de langdurige tolerantie voor normverschuiving binnen verbanden die juist geacht worden die norm te bewaken. Het probleem is niet dat een lidstaat afwijkt. Het probleem is hoe lang en hoe stil die afwijking wordt verdragen. Want tolereren zonder begrenzen verschuift de norm. En normverschuiving op NAVO-schaal tast de normen van het geheel aan. Niet alleen naar buiten, maar juist ook op de kleinere schaal.
Omdat de schalen wederkerig zijn, en de stem van een grotere schaal onderhevig aan dat wat erbinnen geuit wordt, zijn die drie vragen zó belangrijk om in het vizier te hebben: bij alles wat je doet. Op de schaal die past bij jouw capaciteit.