Een specifiek deel van mijn contacten weet precies waar ik aan refereer. Ik hoop komende regels duiding te kunnen geven aan degenen wiens verenigingshart nog niet direct ging kloppen.
Ik blijf er maar bij terugkomen: de interessantste vragen voor mij gaan niet over een politicus of een participatie-instrument, maar over de onderlaag waar democratie op drijft. Ik keek zojuist Bowling Alone van Robert Putnam: hij toont zo prachtig de waarde van sociaal kapitaal voor een sterke democratie. Hij noemt dit heel concreet ‘generalised reciprocity’: “ik doe iets voor jou omdat we deel zijn van hetzelfde netwerk, en omdat ik vertrouw dat de gemeenschap mij ook zal dragen.”
Zo kom ik toch weer terug bij Hans Vermaak en zijn lappendeken. Verandering ontstaat zelden uit één plan, maar uit vele lokale initiatieven waar mensen leren en die zich langzaam met elkaar verweven. Precies dat maakt een samenleving veerkrachtig: niet de perfectie, maar de verbinding en de ruimte om te leren.
In de praktijk vraagt beginnen om meer dan goede bedoelingen. Sociaal kapitaal bepaalt of mensen elkaar weten te vinden; instantiekapitaal bepaalt of hun initiatief het systeem binnenkomt.
In gemeenschap zit tegelijkertijd een democratische spanning. Ze is onmisbaar voor vertrouwen, maar gemeenschap kan ook verharden. Wij-zij denken ontstaat precies daar waar het verlaten van de ‘wij’ geen veilig alternatief meer biedt. Pluriformiteit in de samenleving is dus geen luxe; het is de veiligheidsklep van een vrije samenleving.
Die pluriformiteit blijft alleen bestaan wanneer lokale kracht steeds opnieuw wordt gewogen tegen bredere impact en consequenties. Dat is geen taak van de gemeenschap zelf, maar van het collectief: de overheid, de ambtenaar. Degene die lokale energie herkent en voedt, en tegelijk bewaakt dat de ruimte om mee te doen voor iedereen open blijft.
Ambtelijk vakmanschap beweegt zich daarmee op een uitdagend spanningsveld van twee werelden: het algemeen belang van beleid en bestuur, en het lokale belang van bewoners. Niet als correctie op gemeenschap, maar als voorwaarde voor haar bloei.
Democratie leeft daar waar mensen zelf beginnen, zich verbinden, leren en verantwoordelijkheid dragen buiten markt en staat om.